Ik luisterde dit weekend naar een aflevering van The Rest Is Politics UK, een van mijn favoriete podcasts. Te gast was Malcolm Turnbull, oud-premier van Australië. Het gesprek ging over geopolitiek, over Amerika, over bondgenootschappen die minder vanzelfsprekend zijn geworden dan we dachten. Allemaal heel interessant en de eerlijke directheid van deze aussie is een frisse bries in de politiek van anno 2026. Maar één passage in het bijzonder raakte een snaar bij me. En die laat me sindsdien niet meer los.

Turnbull haalde een klassiek principe uit het veiligheidsdenken aan: een dreiging bestaat uit twee componenten: capaciteit en intentie. Capaciteit (om te beschadigen) bouw je langzaam op, over jaren. Intentie (om te beschadigen) kan in één nacht veranderen. Eén verkiezing, één bestuurswissel, één beslissing in een boardroom aan de andere kant van de oceaan.

Luister de aflevering hier terug.

Turnbull had het over defensie en bondgenootschappen. Maar terwijl ik luisterde, dacht ik aan iets anders. Ik dacht aan de AI-systemen waarvan organisaties -ook de mijne en de uwe- steeds afhankelijker worden.

De geruststellende afhankelijkheid

We gebruiken AI omdat het werkt. Net zoals we cloud gebruiken omdat het werkt, en betalingssystemen, en zoekmachines. Het voelt niet als een strategische keuze; het voelt als vooruitgang. Elke stap is afzonderlijk verstandig: het is sneller, goedkoper, beter dan het alternatief. En er ís vaak geen alternatief, althans geen Europees alternatief van hetzelfde niveau.

Zo ontstaat afhankelijkheid nooit in één besluit. Ze groeit door gemak. Niemand in een gemeente, ziekenhuis, schoolbestuur of bedrijf heeft ooit expliciet besloten: wij maken onze besluitvorming afhankelijk van infrastructuur waarover we geen laatste zeggenschap hebben. Toch is dat precies wat er stap voor stap gebeurt.

Tien jaar geleden was daar een geruststellend antwoord op: Amerikaanse infrastructuur was weliswaar privaat en buitenlands, maar fundamenteel betrouwbaar. Dat was de aanname waarop bondgenoten, organisaties en publieke instellingen hun digitale fundament bouwden.

Turnbulls punt is dat die aanname niet meer vanzelfsprekend is. Er is inmiddels openlijk uitgesproken dat afhankelijkheden als hefboom gebruikt kunnen worden. En het hoeft niet eens een regering te zijn: ook private spelers kunnen toegang, voorwaarden of prioriteiten veranderen. Wie Starlink satellieten boven een oorlogsgebied heeft zien flikkeren, weet dat dit geen theoretische exercitie is.

De capaciteit om onze afhankelijkheid te misbruiken als drukmiddel is er. Ze groeit elke dag, met elke workflow die we naar een extern model verplaatsen. Alleen de intentie ontbreekt.

Op dit moment.

Van geopolitiek naar de bestuurstafel

Het is verleidelijk dit als een probleem voor staten te zien. Iets voor Brussel, voor ministeries, voor mensen die over ‘strategische autonomie’ vergaderen. Maar de formule capaciteit x intentie geldt op elk niveau.

Want wat is er feitelijk aan het gebeuren in organisaties? AI schrijft mee, vat samen, adviseert, prioriteert, beoordeelt en bereidt beslissingen voor. Wie dat rijtje op zich laat inwerken, ziet dat AI allang geen losse applicatie meer is. Het is onderdeel geworden van de bestuurlijke en cognitieve infrastructuur van de organisatie; het besturingssysteem waarmee kennis wordt vastgehouden, oordelen worden gevormd en dienstverlening wordt geleverd.

En infrastructuur beoordeel je anders dan een tool. Bij een tool vraag je: werkt het, is het veilig, is het compliant, levert het productiviteit op? Allemaal terechte vragen, en de meeste organisaties stellen ze inmiddels netjes.

Maar bij een besturingssysteem horen andere vragen. Van wie worden wij hiermee afhankelijk? Welke processen kunnen straks niet meer functioneren zonder een model van buiten? Welke beslissingen kunnen we nog uitleggen zonder onze leverancier? Welke kennis en oordeelsvorming verliezen we doordat we haar uitbesteden? En -de vraag veel te weinig wordt gesteld- wat is ons terugvalvermogen als toegang, prijs of voorwaarden ineens veranderen?

De vraag is dus niet of Amerikaanse of Chinese AI goed werkt. Dat doet ze, vaak indrukwekkend goed. De vraag is wat er gebeurt als onze afhankelijkheid ervan op een dag bestuurlijk, economisch of geopolitiek wordt gebruikt.

Dit is geen anti-Amerikanisme

Laat ik precies zijn over wat ik níét beweer. Dit is geen pleidooi om Amerikaanse of Chinese AI de deur te wijzen, en geen techno-nationalisme dat doet alsof Europa morgen zelf een frontier model uit de grond stampt. Loskoppelen is voor de meeste organisaties noch haalbaar, noch wenselijk.

Dit is een pleidooi voor bestuurlijke volwassenheid. Volwassen organisaties kennen hun afhankelijkheden. Ze weten welke risico’s ze bewust nemen, welke alternatieven ze achter de hand hebben en welke capaciteiten ze onder geen beding volledig uitbesteden. Dat is bij energie en grondstoffen inmiddels normaal geworden. Bij AI staat dat denken nog in de kinderschoenen, terwijl de afhankelijkheid er sneller groeit dan waar ook.

Governance van AI gaat daarom over meer dan risico’s beheersen bínnen het gebruik: bias, privacy, uitlegbaarheid, de bekende checklist. Het gaat ook over het begrenzen van afhankelijkheid vóórdat die onomkeerbaar wordt. Dat tweede gesprek wordt aan de meeste bestuurstafels nog niet gevoerd, omdat er nooit een moment is waarop het urgent voelt. Afhankelijkheid heeft geen deadline. Tot ze er ineens een heeft.

Het covenant

Wat organisaties volgens mij nodig hebben, is een AI-covenant: een expliciete, vastgelegde afspraak over de eigen autonomie. Geen beleidsdocument over welke tools zijn toegestaan, maar een antwoord op vier vragen. Wat geven wij wel en niet uit handen? Welke menselijke vermogens -oordeel, kennis, vakmanschap- houden we actief in stand, ook als AI het sneller kan? Welke afhankelijkheden accepteren we bewust, en tegen welke voorwaarden? En welk terugvalvermogen moet er minimaal blijven bestaan als toegang wegvalt of onbetaalbaar wordt?

Het antwoord zal per organisatie verschillen. Een gemeente die besluitvorming over inwoners voorbereidt met AI heeft een andere minimale autonomie nodig dan een marketingbureau. Maar de vragen zijn universeel, en het moment om ze te beantwoorden is voordat de afhankelijkheid volgroeid is. Niet erna.

Weten wat je niet mag verliezen

Terug naar Turnbull. Zijn les is uiteindelijk geen technische maar een strategische: reken nooit op de bestendigheid van andermans intenties wanneer je zelf de capaciteit uit handen geeft.

AI-soevereiniteit betekent niet dat je alles zelf bouwt. Het betekent dat je weet wat je niet mag verliezen.

Want als een organisatie haar oordeel, haar geheugen en haar handelingsvermogen bouwt op infrastructuur van een ander, dan is AI geen hulpmiddel meer. Dan is het een machtsrelatie. En in machtsrelaties, dat wist Turnbull als premier maar al te goed, bepaalt uiteindelijk niet de gebruiker de voorwaarden, maar degene die de knop beheert.

Abonneren op The IC Institute

Heb je vragen over dit artikel of wil je verder praten? Reageer gerust op dit bericht of mail ons via info@icinstitute.nl.

Leave a comment

Share

Kunstmatige intelligentie belooft een productiviteitsrevolutie die vergelijkbaar kan zijn met de opkomst van de massaproductie. Maar zoals het Fordisme uiteindelijk niet alleen machines, maar ook lonen, consumptie en sociale zekerheid veranderde, dwingt AI ons opnieuw na te denken over de verdeling van welvaart en macht. Dit artikel onderzoekt in hoeverre invloedrijke AI-founders die discussie al voeren, welke oplossingen zij voorstellen en of hun ideeën werkelijk kunnen uitgroeien tot een nieuw sociaal contract.

Henry Ford en het Naoorlogse Sociale Contract

Henry Ford begreep dat massaproductie alleen werkte als arbeiders ook consumenten konden worden. Zijn beroemde loonverhoging naar vijf dollar per dag was niet alleen sociaal beleid, maar een economische noodzaak. Fordisme werd uiteindelijk een impliciet sociaal contract:

• hogere productiviteit → hogere lonen

• hogere lonen → meer consumptie

• meer consumptie → economische groei

• economische groei → politieke stabiliteit

Veel AI-founders erkennen tegenwoordig dat AI mogelijk precies deze koppeling tussen productiviteit en arbeid verbreekt. Ze spreken daarom over UBI, aandelenparticipatie, kortere werkweken of nieuwe vormen van vermogensverdeling. Maar waar Ford direct experimenteerde met een nieuwe verdelingsstructuur, blijven veel AI-leiders steken bij waarschuwingen, visies en speculaties.

Dat maakt de huidige situatie paradoxaal:

De AI-founders lijken beter dan veel politici te begrijpen dat een nieuw sociaal contract nodig is, maar zij zijn tegelijkertijd de partijen die het minst democratisch gelegitimeerd zijn om dat contract vorm te geven.

Wat was het sociale contract van het Fordisme?

Het Fordisme was veel meer dan een productiemethode. Rond 1914 realiseerde Henry Ford zich dat massaproductie een massamarkt vereiste.

De kernlogica in relatie tot het Fordisme:

Waardecreatie. Binnen het Fordisme creëerde menselijke arbeid de economische waarde. In het AI-tijdperk wordt een steeds groter deel van die waarde door technologie geproduceerd.

Productiviteit. Massaproductie zorgde voor een gestage productiviteitsgroei. AI kan die groei aanzienlijk versnellen.

Verdeling. Werknemers deelden via stijgende lonen mee in de productiviteitswinst. Bij AI is nog onduidelijk wie de opbrengsten ontvangt.

Consumptie. In het Fordistische model hield de koopkracht van werknemers de economie draaiende. Wanneer AI arbeid en inkomen loskoppelt, kan die consumptievraag onder druk komen te staan.

Correctie van ongelijkheid. Vakbonden, overheden en sociale voorzieningen beperkten de ongelijkheid binnen het Fordisme. Voor het AI-tijdperk ontbreken zulke corrigerende instituties grotendeels nog.

Na WOII groeide dit uit tot het Naoorlogse Sociale Contract:

• vaste banen

• loonstijging gekoppeld aan productiviteit

• sociale zekerheid

• pensioen

• brede middenklasse

Dit model hield ongeveer stand tussen 1945 en 1980.

Wat zeggen de AI-founders?

Sam Altman (OpenAI)

Sam Altman behoort tot de weinige AI-leiders die expliciet over herverdeling spreekt.

Zijn terugkerende thema’s:

• AI gaat enorme rijkdom creëren.

• Die rijkdom zal zich waarschijnlijk concentreren.

• Burgers moeten mogelijk direct delen in AI-kapitaal.

• Hij experimenteerde jarenlang met UBI-pilots.

• Hij stelde eerder een ‘American Equity Fund’ voor waarin burgers een deel van de economische opbrengsten ontvangen. (Le Monde.fr)

Opvallend is dat Altman nauwelijks spreekt over arbeid als bron van maatschappelijke waardigheid, de relevantie die we als mens creëren door ons werk.

Zijn visie lijkt meer op:

iedereen krijgt toegang tot de opbrengst van AI-kapitaal.

Dat is fundamenteel anders dan Ford. Ford wilde werknemers sterker maken. Altman lijkt eerder te denken aan burgers als aandeelhouders.

Dario Amodei (Anthropic)

Dario Amodei is momenteel waarschijnlijk de AI-founder die het meest expliciet spreekt over een dreigende breuk van het sociale contract.

In zijn essays Machines of Loving Grace (2024) en The Adolescence of Technology (2026) schetst hij twee scenario’s:

1. ongekende menselijke welvaart

2. extreme concentratie van macht en rijkdom

Hij waarschuwt expliciet voor:

• massale verdringing van kantoorbanen

• een permanente laagbetaalde onderklasse

• rijkdomsconcentraties die groter zijn dan tijdens de Gilded Age

• een existentiële crisis rond menselijke betekenis en werk. (Wikipedia)

Interessant genoeg komt Amodei hiermee dichter bij de klassieke Fordistische vraag:

Hoe blijft de samenleving stabiel wanneer arbeid niet langer de primaire distributiemachine van inkomen is?

Maar ook hij presenteert vooral diagnose, minder institutionele oplossingen.

Mustafa Suleyman (Microsoft AI)

Mustafa Suleyman beschrijft AI als een technologie die enorme economische waarde zal leveren tegen extreem lage marginale kosten.

Zijn werk draait sterk om:

• publieke controle

• democratische legitimiteit

• regulering

• maatschappelijke toestemming

Van de grote AI-founders is Suleyman wellicht degene die het dichtst in de buurt komt van een expliciet sociaal contract-denken.

Demis Hassabis (Google Deepmind)

Demis Hassabis benadrukt vooral:

• wetenschappelijke vooruitgang

• gezondheidszorg

• energie

• fundamentele innovatie

Zijn discours is technocratischer.

De maatschappelijke verdelingsvraag krijgt relatief weinig aandacht.

De impliciete aanname lijkt:

economische groei zal uiteindelijk iedereen helpen.

Dat is opmerkelijk vergelijkbaar met veel industriële leiders uit de jaren twintig.

Elon Musk (X.ai)

Elon Musk spreekt al jaren over UBI als mogelijk gevolg van volledige automatisering.

Zijn analyse:

• AI zal vrijwel alle arbeid goedkoper maken.

• Schaarste verdwijnt grotendeels.

• Inkomen moet mogelijk worden losgekoppeld van arbeid.

Toch blijft zijn visie vaak abstract.

Hij bespreekt distributie, maar veel minder:

• eigendom

• machtsconcentratie

• institutionele hervorming

Jensen Huang (Nvidia)

Jensen Huang vertegenwoordigt bijna het tegenovergestelde perspectief.

Zijn kernboodschap:

• AI vervangt geen mensen.

• AI verhoogt productiviteit.

• Mensen die AI gebruiken vervangen mensen die dat niet doen.

Dit ligt dichter bij eerdere automatiseringsgolven dan bij een nieuw sociaal contract.

Zijn positie impliceert dat bestaande instituties grotendeels voldoende blijven.

Waar verschillen AI-founders fundamenteel van Ford?

Hier ontstaat de belangrijkste spanning.

Ford veranderde de verdeling van economische opbrengsten binnen zijn onderneming.

De meeste AI-founders praten over verdeling nadat de waardecreatie al heeft plaatsgevonden.

Dat lijkt een klein verschil, maar is enorm.

Ford:

Productiviteit → loon

AI-founders:

Productiviteit → winst → belasting → herverdeling

Daardoor verschuift macht van werknemers naar:

• aandeelhouders

• platformeigenaren

• AI-infrastructuurbezitters

Dat is een wezenlijk andere politieke economie.

Wat zeggen critici?

Diverse onderzoekers wijzen erop dat de grote AI-bedrijven een opvallend patroon vertonen. Zowel OpenAI als Anthropic presenteren toekomstbeelden waarin AI vrijwel onvermijdelijk verschijnt als volgende stap van de geschiedenis. Tegelijk positioneren zij zichzelf impliciet als noodzakelijke beheerders van die toekomst. (arXiv)

Critici zoals Karen Hao spreken zelfs over een vorm van ‘AI-imperium’, waarbij enorme hoeveelheden kapitaal, data en rekenkracht worden geconcentreerd in een klein aantal ondernemingen. (Wikipedia)

Hun belangrijkste kritiek:

1. AI-founders praten over herverdeling, maar zelden over eigendomsverdeling.

2. Zij erkennen machtsconcentratie, maar stellen weinig mechanismen voor om die macht te beperken.

3. Zij spreken over menselijk welzijn, maar minder over democratische controle.

Dat zijn precies de vragen die tijdens het Fordistische tijdperk uiteindelijk werden opgelost via:

• vakbonden

• medezeggenschap

• belastingstelsels

• antitrustbeleid

• verzorgingsstaat

De echte Fordistische vraag voor AI

De diepste parallel tussen Fordisme en AI ligt niet in technologie. Ze ligt in distributie. Logistiek, zo je wilt.

Ford stelde impliciet de vraag:

Hoe kunnen arbeiders genoeg verdienen om de producten te kopen die ze produceren?

AI stelt een nieuwe vraag:

Hoe kunnen burgers koopkracht behouden wanneer intelligente machines steeds meer van de economische waarde produceren?

Dat probleem verschijnt inmiddels expliciet in economische literatuur over AGI en het sociale contract. Onderzoekers waarschuwen dat als AI de rol van menselijke arbeid als primaire inkomensbron ondermijnt, nieuwe mechanismen nodig worden zoals publieke AI-fondsen, vermogensdeling, kapitaalbelastingen of collectief eigendom van AI-infrastructuur. (arXiv)

Conclusie

Mijn beoordeling is dat de leidende AI-founders zich momenteel bevinden waar industriëlen rond 1910-1920 stonden. Zij begrijpen steeds beter dat hun technologie niet alleen een technische revolutie veroorzaakt, maar ook een institutionele revolutie vereist.

Wat ontbreekt is een coherent antwoord op vier fundamentele vragen:

1. Wie bezit de AI-productiemiddelen?

2. Wie ontvangt de productiviteitswinsten?

3. Welke rol blijft arbeid spelen in menselijke waardigheid?

4. Welke democratische instituties controleren de nieuwe economische macht?

Ford gaf uiteindelijk een praktisch antwoord op een vergelijkbare uitdaging: hogere productiviteit moest leiden tot bredere koopkracht. De AI-sector heeft zo’n antwoord nog niet gevonden.

Veel founders erkennen inmiddels het probleem. Slechts enkelen -vooral Altman en Amodei- spreken expliciet over een nieuw sociaal contract. Maar zelfs zij bewegen zich grotendeels op het niveau van waarschuwingen en principes.

De centrale vraag voor de komende twintig jaar is daarom waarschijnlijk niet of AI een nieuw sociaal contract vereist.

De vraag is wie het mag schrijven: de staat, de markt, burgers, of de bedrijven die de technologie bouwen. Dat debat staat nog maar aan het begin.

Abonneren op The Intelligence Brief

Heb je vragen over dit artikel of wil je verder praten? Reageer gerust op dit bericht of mail ons via info@icinstitute.nl.

Leave a comment

Share

Er is inmiddels genoeg geschreven over wat kunstmatige intelligentie allemaal kan. Er is ook genoeg geschreven over wat er mis kan gaan. Tussen die twee uitersten -belofte en dreiging- blijft een belangrijker vraag vaak onderbelicht: wie ordent deze technologie eigenlijk wanneer zij eenmaal onderdeel wordt van het dagelijks handelen?

Die vraag is minder spectaculair dan de vraag of AI banen vernietigt, verkiezingen beïnvloedt of de mensheid voorbijstreeft. Maar zij is praktischer, urgenter en uiteindelijk beslissender.

Want AI verschijnt zelden als abstract systeem. Zij verschijnt in een schoolopdracht, een beleidsnotitie, een klantgesprek, een HR-proces, een juridische analyse, een collegevoorbereiding, een softwareworkflow, een bestuurlijk memo. Niet als toekomstbeeld, maar als alledaagse praktijk.

Daar begint het probleem. En daar begint ook het werk.

Met The New Intelligence Covenant openen wij een nieuwsbrief over de institutionele kant van AI: over de vraag hoe menselijke en machinematige intelligentie op een verantwoorde manier samenkomen binnen organisaties, beroepspraktijken en publieke gemeenschappen.

De centrale these is eenvoudig: het sociale contract met AI wordt niet alleen gesloten door wetgevers, technologiebedrijven of individuele gebruikers. Het wordt gesloten in instituties.

In scholen wordt bepaald wat leren nog betekent wanneer iedere leerling toegang heeft tot generatieve systemen. In bedrijven wordt bepaald welke vormen van automatisering productief zijn, welke risico’s aanvaardbaar zijn en welke verantwoordelijkheid bij mensen blijft liggen. In publieke organisaties wordt bepaald of AI burgers beter dient, of juist ondoorzichtiger maakt wat macht al moeilijk te doorgronden maakte.

Daarom is AI-governance geen bijlage bij innovatie. Zij is een vorm van organisatieontwerp.

Het gaat niet alleen om ethische principes, juridische naleving of technische beveiliging. Het gaat om rollen, routines, besluitrechten, datagrenzen, toezicht, training, evaluatie en herstel. Om de vraag wie mag beslissen, wie moet controleren, wie kan corrigeren en wie aanspreekbaar blijft wanneer systemen mee gaan denken, schrijven, selecteren of adviseren.

Dat is de ruimte waarin The Intelligence Covenant Institute werkt.

Het Instituut ontwikkelt het New Intelligence Covenant als raamwerk voor het opnieuw doordenken van het sociale contract tussen menselijke en machinematige intelligentie. Niet vanuit afkeer van technologie. Ook niet vanuit bewondering voor technologie als zodanig. De inzet is bestuurlijker: welke vormen van menselijk oordeel, institutionele verantwoordelijkheid en machinematige terughoudendheid zijn nodig om AI op een legitieme manier onderdeel te maken van onze gezamenlijke werkelijkheid?

Die vraag vraagt om meer dan opinie. Zij vraagt om analyse, conceptuele precisie en praktische vertaling.

Deze nieuwsbrief zal daarom geen wekelijkse inventaris worden van tools, productupdates of marktbewegingen. Die zijn er al genoeg. The New Intelligence Covenant richt zich op de onderliggende verschuiving: hoe AI de verhouding verandert tussen mens en organisatie, tussen professional en instrument, tussen burger en overheid, tussen leerling en school, tussen oordeel en output.

Soms zal dat leiden tot essays. Soms tot korte commentaren. Soms tot analyses van beleid, onderzoek of concrete implementatieproblemen. Steeds staat dezelfde vraag centraal: hoe bouwen we instituties die intelligentere systemen kunnen gebruiken zonder hun eigen beoordelingsvermogen uit te besteden?

Dat is geen defensieve agenda. Integendeel. Organisaties die AI alleen toelaten zonder haar te ordenen, worden afhankelijk van toeval, individuele vaardigheid en vendor-defaults. Organisaties die AI zorgvuldig institutionaliseren, kunnen sneller leren, veiliger experimenteren en betrouwbaarder opschalen.

Verantwoord gebruik is dan geen rem op adoptie. Het is de voorwaarde waaronder adoptie serieus kan worden.

The Intelligence Covenant Institute vertrekt vanuit die gedachte. Wij onderzoeken hoe AI-zelfredzaamheid, governance, publieke waarde en professionele verantwoordelijkheid samen kunnen worden gebracht in een werkbaar institutioneel kader. Het funderend essay, “Het sociale contract met AI wordt in instituties gesloten”, is de eerste uitwerking van die lijn.

De komende periode bouwen wij daarop voort.

Voor lezers die het vertrekpunt willen kennen: het essay en meer informatie over het Instituut zijn te vinden op www.icinstitute.nl.

The New Intelligence Covenant is bedoeld voor bestuurders, onderzoekers, beleidsmakers, professionals, docenten, ondernemers en anderen die begrijpen dat AI niet alleen een technologische ontwikkeling is, maar een institutionele opgave.

De vraag is niet meer of AI onderdeel wordt van onze organisaties.

De vraag is of onze organisaties volwassen genoeg worden om haar te dragen.

Abonneren op The Intelligence Brief

Heb je vragen over dit artikel of wil je verder praten? Reageer gerust op dit bericht of mail ons via info@icinstitute.nl.

Leave a comment

Share